Ośrodek Badań Regionalnych i Obszarów Pogranicza i Zakład Socjologii Pogranicza w Instytucie Socjologii już po raz drugi współorganizują II Kongres Badaczy i Badaczek Granic i Pograniczy „Granice i pogranicza – znów w centrum uwagi”, Białystok, 7-9 września 2026 r.
Granice i pogranicza znów są w centrum uwagi. Częściej niż wcześniej widzimy je w mediach, intensywniej niż przed kilkunastoma latami czytamy o nich w raportach poważnych instytucji, z większym przejęciem myślimy w tym kontekście o przyszłości. Badacze sięgają po kolejne złożone konstrukty i wyrafinowane koncepcje, w nadziei na uchwycenie sensu i wielopostaciowości granic, jednak ogrom prac – cóż, taka ich dola – wciąż przed nimi. A dzieje się tak z racji immanentnej dynamiki granic i pograniczy, która leży u podstaw ontologicznej nieuchwytności tych bytów.
Dynamiki takiej, jak ta, która w ostatnim czasie proponuje ujmować pogranicza – na razie w sferze wstępnych konceptualizacji – jako pierwszą linię oporu, na wypadek ataku zbrojnego, wyprowadzonego zza wschodnich granic Unii Europejskiej i NATO. Scenariusz ten, przykuwając uwagę wojskowych, których wysiłki odciskają na tych ziemiach brzemię niepewności i niebezpieczeństwa, jednocześnie, nolens volens, skłania do odwrotu turystów i inwestorów. I przywodzi na myśl już niemal zapomniane realia, kiedy to pogranicza pełniły funkcję bastionu, reduty, przedpola, ziemi przeklętej.
Dynamiki, która każe obejmować kontrolą kolejne unijne granice – lądowe, morskie, a ostatnio coraz częściej także powietrzne – by śledzić migracyjne korytarze, ale i działania wrogich sił. Wszystko to w nadziei na wyciszenie niepokojów społecznych i zneutralizowanie środowisk skrajnie prawicowych i populistycznych, epatujących niechęcią wobec obcych, a tym samym – w nadziei na obniżkę temperatury dyskursu wyrastającego w polikryzysie. Reakcje społeczne i polityczne bywają jednak różnorakie, a jedyną przewidywalną konsekwencją staje się ograniczenie skali i charakteru praktyk transgranicznych.
Również więc takiej dynamiki, jak ta, która nagle sprowadziła pogranicze polsko-białoruskie – jeszcze kilka lat temu (pomimo niesprzyjającego reżimu schengeńskiego) bogate w interakcje społeczno-kulturowe, rozwijane na poziomie rodzinnym, towarzyskim, instytucjonalnym czy biznesowym – do pola zmagań o (skądinąd bardzo ważny) los przybyszów z dalekich stron. Tak, pogranicze to, zamiast polsko-białoruskim, dziś mogłoby zwać się europejsko-uchodźczym; albo prościej: cywilizacyjnym – w znaczeniu szerszym niż to pierwotne: katolicko-prawosławne.
Wszystko to, w swym pogmatwaniu, zapętleniu i nieprzewidywalności, domaga się pogłębionej refleksji, w pierwszym rzędzie zorientowanej pedagogicznie – na jakąś bardziej efektywną formę edukacji międzykulturowej. Dramatycznie pogłębia się wszakże rozziew pomiędzy tym, co głoszą eksperci, a tym, co wiedzą pozostałe (coraz liczniejsze) segmenty społeczeństw; towarzyszy zaś temu – i kto wie, czy nie jest to problem poważniejszy – zniżka wartości rzeczonej wiedzy w oczach tych ostatnich.
Nawet jednak, jeśli tak właśnie jest i nawet jeśli jest to bolączka ogólniejsza, wykraczająca poza ramy border(lands) studies, to i tak niniejszym zapraszamy Państwa do kolejnej odsłony tego typu refleksji. Refleksji odnoszącej się do wspomnianych wyżej kategorii i poza nie wykraczającej; refleksji pogłębionej, wielowymiarowej, otwartej na perspektywę antropologii, ekonomii, filozofii, geografii, historii, kulturoznawstwa, literaturoznawstwa, pedagogiki, politologii, prawa, socjologii, ale także na ujęcia transdyscyplinarne – migracyjne, narratorologiczne, dyskursologiczne i in.; refleksji, która jest w stanie pobudzać wyobraźnię, dawać nadzieję, inspirować do działania; refleksji odnoszącej się do różnych miejsc globu, ale dla której – o tym przekonywać nie trzeba – wyjątkowy społeczno-kulturowy anturaż zapewni wschodnie pogranicze Polski (w ostatnim czasie szczególnie dynamiczne i przykuwające uwagę), wieloetniczny region Podlasia i jego stolica. W szerszym ujęciu, naszym celem jest dalsza integracja międzynarodowego i interdyscyplinarnego środowiska badaczy border(lands) studies, a także dalsza instytucjonalizacja ich działań.
Strona internetowa wydarzenia:
